هر سال ۷ جون «روز جهانی مصونیت غذایی» فرصت مغتنمی است تا درباره یکی از مهمترین موضوعات مرتبط با سلامت، حقوق بشر و کرامت انسانی همفکری و گفتوگو کنیم: غذا نه تنها باید در دسترس آحاد بشر باشد، بلکه سالم، مصون و مغذی نیز باشد.
در ادبیات سازمان ملل متحد، دو اصطلاح نزدیک اما متفاوت وجود دارد که گاه با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند:
مصونیت غذایی (Food Safety) به سالم بودن غذا اشاره دارد؛ یعنی غذایی که از آلودگیهای میکروبی، شیمیایی و سایر عوامل زیانآور پاک باشد و سلامت انسان را تهدید نکند. سازمان ملل متحد برای افزایش آگاهی درباره این موضوع، ۷ جون (۱۷ جوزا / ۱۷ خرداد) را به عنوان روز جهانی مصونیت غذایی گرامی میدارد.
در مقابل، امنیت غذایی (Food Security) به دسترسی پایدار همه انسانها به غذای کافی، مغذی و قابل تهیه مربوط میشود؛ به این معنا که هیچ فردی به دلیل فقر، جنگ، بحرانهای اقتصادی یا بلایای طبیعی از غذا محروم نماند. برخلاف مصونیت غذایی که روز جهانی مشخصی دارد، امنیت غذایی موضوعی فراگیر در دستور کار سازمان ملل و نهادهای بینالمللی است و در بسیاری از برنامهها و مناسبتهای جهانی، از جمله روز جهانی غذا در ۱۶ اکتوبر (۲۴ میزان / ۲۴ مهر)، مورد توجه قرار میگیرد.
این دو مفهوم به یکدیگر پیوستهاند. غذای فراوان اما آلوده نمیتواند سلامت انسان را تضمین کند، همانگونه که غذای سالم اما دور از دسترس نیز نمیتواند گرسنگی را پایان دهد. به همین دلیل، مصونیت غذایی و امنیت غذایی دو ستون اساسی برای تحقق حق بر غذا، سلامت عمومی و کرامت انسانی به شمار میروند.
بر بنیاد آمار سازمان جهانی صحت، هر سال حدود ۶۰۰ میلیون نفر در جهان ــ نزدیک به یک نفر از هر ده نفر ــ پس از مصرف غذای آلوده بیمار میشوند و حدود ۴۲۰ هزار نفر جان خود را از دست میدهند. کودکان زیر پنج سال نزدیک به ۴۰ درصد بار بیماریهای ناشی از غذای ناسالم را متحمل میشوند. در همین حال، صدها میلیون نفر در نقاط مختلف جهان همچنان با ناامنی غذایی، سوءتغذیه و گرسنگی روبهرو هستند.
روز جهانی مصونیت غذایی فرصتی است تا از سلامت غذا آغاز کنیم و به پرسش بزرگتری بیندیشیم: چگونه میتوان جهانی ساخت که در آن همه انسانها نه تنها به غذای سالم، بلکه به غذای کافی و متناسب کرامت انسانی دسترسی داشته باشند؟
جنگ، محاصره و آسیبپذیرترین جوامع
در بسیاری از مناطق جنگزده و تحت محاصره، مسئله غذا از یک حق انسانی به ابزاری برای فشار و کنترل تبدیل شده است. خانوادههایی که در شرایط جنگی زندگی میکنند، نه تنها با کمبود غذا، بلکه با کمبود غذای سالم و قابل اطمینان نیز مواجهند.
در چنین شرایطی، زنان، کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت بیشترین آسیب را متحمل میشوند. سوءتغذیه، ضعف سیستم ایمنی، افزایش بیماریها و محرومیت از رشد سالم از پیامدهای مستقیم این وضعیت است.
امروز در بسیاری از نقاط جهان، دسترسی به غذا و آب سالم به یکی از فوریترین مشکلات فعالیتهای بشردوستانه تبدیل شده است. تا زمانی که میلیونها انسان در اثر جنگ، محاصره، فقر یا بیعدالتی از دسترسی به غذای سالم و کافی محروم باشند، عدالت جهانی تحقق نیافته خواهد بود.
عدالت غذایی میان شمال و جنوب جهانی
روز جهانی مصونیت غذایی همچنین فرصتی برای تأمل درباره شکاف عمیق میان شمال و جنوب جهانی است.
در حالی که میلیونها انسان در کشورهای کمدرآمد با گرسنگی، سوءتغذیه و ناامنی غذایی دستوپنجه نرم میکنند، بخش بزرگی از مواد غذایی تولید شده در جهان هر سال از بین میرود یا به ضایعات تبدیل میشود. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) برآورد میکند که هر سال حدود یکسوم غذای تولیدشده در جهان هدر میرود یا ضایع میشود.
این واقعیت ما را با یک پرسش اخلاقی روبهرو میکند: چگونه میتوان از کرامت انسانی سخن گفت، در حالی که بخشی از جهان با گرسنگی و سوءتغذیه مواجه است و بخش دیگر با اسراف و ضایعات گسترده غذایی؟
عدالت غذایی تنها به معنای افزایش تولید غذا نیست؛ بلکه به معنای توزیع عادلانه منابع، کاهش ضایعات، حمایت از کشاورزی پایدار، حفاظت از محیط زیست و تضمین دسترسی همگان به غذای سالم و مصون است.
مسئولیت مشترک ما
مصونیت غذایی و امنیت غذایی مسئولیت مشترک دولتها، نهادهای بینالمللی، تولیدکنندگان مواد غذایی، مراکز علمی و مصرفکنندگان را در بر میگیرد.
هر یک از ما میتوانیم از طریق:
- کاهش ضایعات غذایی
- نگهداری درست مواد غذایی
- حمایت از تولید پایدار و مسئولانه
- افزایش آگاهی عمومی درباره سلامت غذا
- حمایت از سیاستهای عادلانه غذایی
- پشتیبانی از پژوهشهای علمی
- و همبستگی با جوامع آسیبدیده از جنگ و فقر
در ایجاد نظام غذایی سالمتر، پایدارتر و عادلانهتر سهم بگیریم.
غذای سالم؛ پایه کرامت انسانی
در انستیتوت رویا برای عدالت جهانی، ما باور داریم که مصونیت غذایی و امنیت غذایی هر دو بخشی جداییناپذیر از حقوق بشر، عدالت اجتماعی و کرامت انسانی هستند. هیچ جامعهای نمیتواند به صلح پایدار، توسعه عادلانه و رفاه عمومی دست یابد، مگر آنکه همه انسانها به غذای کافی، سالم و مصون دسترسی داشته باشند.
روز جهانی مصونیت غذایی تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه فراخوانی برای آموزش، آگاهیدهی، دادخواهی و اقدام مشترک در راه جهانی عادلانهتر است؛ جهانی که در آن هیچ انسانی به دلیل فقر، جنگ یا بیعدالتی از حق دسترسی به غذای سالم و کافی محروم نماند.