۲/۵⏰
۳۰ سپتمبر (۹ میزان/ مهر) روز جهانی ترجمه — پاسداشت پلسازان میان فرهنگها
۳۰ سپتمبر یادبود سن جروم، مترجم نامدار بخشهای بزرگی از کتاب مقدّس و در سنت مسیحی «حامی مترجمان» است. به همین مناسبت، این روز را در سراسر جهان به نام «روز جهانی ترجمه» گرامی داشته میشود.
ترجمه صرفاً جابهجایی واژهها نیست؛ پلی دوسویه است برای انتقال فرهنگی: ادبیات، تاریخ، دین، علم، و تجربههای زیستهٔ ملتها از این پل عبور میکنند تا به فهم مشترک بدل شوند. مترجمان با دقّت زبانی و حساسیت فرهنگی، دشواریهای معنایی را از میان میبرند، افکار و احساسات را منتقل میکنند و از بدفهمیها میکاهند—بدفهمیهایی که در مقیاس اجتماعی میتواند به ستیز و حتی جنگ بینجامد.
در جهان بههمپیوستهٔ امروز، نقش مترجمان در ایجاد همدلی میان ملتها حیاتی است. وقتی رمانها، خاطرات جنگ و مهاجرت، شعرها و اسناد حقوقی به زبان مردم ترجمه میشود، «دیگری» چهرهای انسانی مییابد: رنج، امید، و نگرانیها و رویاهای او به ما نزدیک میشود. این آشنایی، پیشداوریها را میکاهد و ظرفیت همزیستی را میافزاید. در مذاکرات دیپلماتیک و صلح، مترجمان مسیر گفتوگو را هموار میکنند؛ در بحرانهای بشردوستانه، اطلاعرسانی دربارهٔ شیوههای کارآمد حفاظت از انسانها و محیط زیست بدون ترجمهٔ روشن و بههنگام ممکن نیست. در دانشگاه و رسانه، ترجمهٔ دقیقِ پژوهشها و گزارشها از گسترش شایعات و اطلاعات نادرست پیشگیری میکند و مشارکت آگاهانهٔ شهروندان را تقویت میکند.
ترجمه برای تحقق حقوق بشر و دسترسی به عدالت نیز کلیدی است: معیارها و اسناد بینالمللی، از اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر تا کنوانسیونهای حمایت از پناهندگان و کودکان، وقتی معنادار میشوند که به زبان مردم و با اصطلاحات بومی عرضه شوند. مترجم حرفهای، افزون بر مهارت زبانی، امانتداری، بیطرفی و آگاهی میانفرهنگی را پاس میدارد؛ او «واسطهٔ فرهنگی» است: پیام را با حفظ محتوا منتقل میکند و آن را در بافت مقصد مینشاند تا فهمپذیر و کارآمد شود.
هوش مصنوعی و ابزارهای ترجمهٔ ماشینی سرعت و دسترسی را افزایش دادهاند، اما دقّتِ معنایی، ظرافتهای فرهنگی، لطایف، کنایهها، و پیامدهای اخلاقیِ واژگان همچنان به داوری انسانی نیاز دارد. بهترین نتیجه زمانی بهدست میآید که فناوری در خدمت تخصص و قضاوتِ مترجمان قرار گیرد، نه جایگزین آن.
برای دسترسی به موفقیت بیشتر مترجمان چه میتوان کرد؟ ناشران، نهادها و رسانهها با برنامهریزی دوزبانه، بودجهٔ منصفانه، ذکر نام و حق مترجمان، و زمان کافی برای بازبینی، کیفیت ترجمه را تضمین میکنند. خوانندگان با احترام به نام مترجمان و نقد منصفانه، به ارتقای کار یاری میرسانند. مدارس و دانشگاهها با آموزش سواد میانفرهنگی و مهارتهای ترجمه، نسل تازهای از پلسازان را پرورش میدهند. از یاد نبریم که هر صفحهٔ خوبِ ترجمهشده میتواند از هزاران سوءتفاهم و بیاعتمادی پیشگیری کند.
در «روز جهانی ترجمه» از همهٔ مترجمان کتبی، شفاهی، حقوقی، جامعهمحور و داوطلب سپاسگزاریم. کارِ دقیق و امانتداری آنان، راههای دوطرفهٔ گفتوگو را میگشاید، فهم مشترک میآفریند و به صلح و همزیستی یاری میرساند.
توضیح عکس: مترجمانِ شفاهیِ سازمان ملل هنگامِ یک مباحثهٔ شورای امنیت در حال کار اند. مترجمان شفاهی یکی از انواعِ متخصصانِ زبان اند که در سازمان ملل کار میکنند. عکس: سازمان ملل/مانوئل الیاس