⏰۲/۵
هر سال در ۸ سپتمبر (۱۷ سنبله/ شهریور) جهان روز جهانی سوادآموزی را گرامی میدارد؛ روزی که توسط یونسکو در سال ۱۹۶۷ تأسیس شد تا به دولتها و جوامع یادآوری کند که سواد نه تنها ابزار آموزش، بلکه یک حق اساسی بشری است. سواد به افراد توانایی میبخشد که به طور کامل در زندگی مدنی سهم بگیرند، به فرصتها دسترسی پیدا کنند و خود را از استثمار محافظت نمایند. بدون سواد، دیگر حقوق—مانند حق کار، صحت و مشارکت سیاسی—نیز دستنیافتنی باقی میمانند.
با وجود پیشرفتهای بزرگ در دهههای اخیر، یونسکو گزارش میدهد که هنوز صدها میلیون تن در سراسر جهان از مهارتهای ابتدایی خواندن و نوشتن محرومند. بسیاری از آنان کودکان و جوانانی هستند که به سبب فقر، کار اجباری کودکان، جنگهای مسلحانه یا تبعیضات ساختاری از آموزش محروم ماندهاند. در کشورهای فراوانی هزینههای لازم برای مکاتب تامین نمیشود، آموزش و بیکیفیت است، معلمان از حمایتهای مادی و معنوی لازم بهرهمند نیستند و اطفال در سن تعلیم به جای صنف اجبارا وارد بازار کار میشوند. این وضعیت نقض مستقیم حقوق آنان و ناکامی جمعی دولتها و جوامع است.
امروز، سواد تنها به معنای توانایی خواندن متون چاپی نیست. سواد دیجیتال برای زندگی و شکوفایی در جهان معاصر حیاتی است و به جوانان توانایی میدهد که از تکنالوژی به گونه مسئولانه و مفید استفاده کنند. سواد رسانهای نیز مهم است زیرا شهروندان را قادر میسازد اخبار جعلی و اطلاعات نادرست را تشخیص دهند. در عصر تغییرات سریع تخنیکی، سرمایهگذاری نکردن روی این ابعاد نوین سواد، خطر افزایش نابرابری و عقبماندن کامل جوامع را در پی دارد.
سواد همچنان ماهیت بیننسلی دارد: آموزش اطفال امروز، آینده را تضمین میکند. هرگاه کودکی از آموزش محروم شود، نه تنها او و خانوادهاش، بلکه تمام جامعه زیان میبیند و چرخههای فقر، محرومیت و خشونت تکرار میشوند. به همین دلیل دولتها، نهادهای مدنی و جامعه جهانی باید با سیاستگذاری، تمویل و عمل مشترک، دسترسی همگانی به آموزش و برنامههای سواد با کیفیت را تضمین نمایند.
از نگاه فرهنگی و معنوی، سواد به کرامت انسانی گره خورده است. در سنت اسلامی، دانش و آموزش ارزش والایی دارد و برخی از قدیمیترین دانشگاههای جهان در جوامع اسلامی بنا شدهاند. هر تفسیر یا برداشت از شریعت که به محروم کردن دختران و زنان از آموزش منجر شود، با سنت اسلامی در تضاد است. این حقیقت در احادیث منسوب به پیامبر اسلام (ص) نیز آمده است:
- «دانش بجویید ولو در چین باشد»؛ جایی که در آن زمان نه جامعه اسلامی بود و نه دسترسی آسان.
- «طلب دانش بر هر مرد و زن مسلمان فرض است.»
چنین تنگنظریها همچنین با میراث تاریخی مسلمانان در تضاد است. در حقیقت، برخی از قدیمیترین دانشگاههای جهان—مانند دانشگاه قرویین در مراکش که در سال ۸۵۹ میلادی توسط فاطمه فهری تأسیس شد—به دست زنان مسلمان به عنوان عمل جاویدان ایمان و خدمت تأسیس شد.
در دنیای امروز، سواد باید شامل سواد دیجیتال (استفاده مسئولانه از تکنالوژی) و سواد رسانهای (تشخیص حقیقت از دروغ در میان انبوه اطلاعات) باشد. در عین زمان، سواد تنها خواندن کتاب یا استفاده از تکنالوژی نیست، بلکه به معنای کرامت انسانی است: اطمینان از اینکه کودکان میتوانند آموزش ببینند نه اینکه مجبور به کار شوند و پاسداری از این اصل که دختران و زنان هرگز از حق آموزش محروم نشوند. چنین محرومیتی در تضاد با تعالیم اسلامی و میراث مسلمانان است.
به همین مناسبت، انستیتوت رویا تأکید میکند که سواد در تمام ابعاد سنتی، دیجیتال و رسانهای آن یک حق بشری و مسئولیت جمعی است. تضمین آن برای همه، به ویژه برای کودکان و زنان شرط حیاتی برای ساختن جوامع عادلانه، همهشمول و پایدار است.