⏰ ۵
روز جهانی رفع تبعیض، که هر ساله در اول مارچ (۱۱ حوت/ اسفند) تجلیل میشود، حق هر فرد را برای زندگی، ثمربخش، با عزت، عاری از تبعیض گرامی میدارد. این روز در سال ۲۰۱۴ توسط برنامه مشترک ملل متحد در زمینه ایدز (UNAIDS) ایجاد شد تا برابری و عدالت را برای همه، بدون در نظر گرفتن جنسیت، سن، گرایش جنسی، قومیت یا وضعیت صحی، ترویج کند. در حالی که در ابتدا تمرکز آن بر رفع انگ و تبعیض علیه افراد مبتلا به ویروس HIV/ایدز بود، این روز به یک جنبش گستردهتر برای همبستگی و محو تمام اشکال تبعیض تبدیل شده است. این روز تأکید دارد که از بین بردن تبعیض برای حفظ حقوق اساسی بشر و ایجاد جوامع فراگیر و صلحآمیز امری ضروری است.
اشکال تبعیض و تأثیر آن بر حقوق بشر
عدم تبعیض یکی از اصول اساسی حقوق بشر بینالمللی است که تبعیض بر اساس ویژگیهایی مانند نژاد، جنسیت، زبان، دین یا موقعیت اجتماعی را ممنوع میسازد. در عمل، برخی از حوزههای کلیدی تبعیض شامل تبعیض بر اساس نژاد و قومیت، جنسیت، معلولیت، وضعیت صحی (مانند HIV/ایدز)، گرایش جنسی و وضعیت اقتصادی-اجتماعی میشود. تبعیض در این حوزهها به طور مستقیم حقوق بشر را نقض میکند، زیرا گروههای آسیبپذیر را از دسترسی برابر به فرصتها، منابع و عدالت محروم میسازد. برای مثال، قوانین مجازاتگرایانه و انگ اجتماعی میتوانند افراد را از دسترسی به خدمات اساسی محروم کنند – برنامه UNAIDS هشدار میدهد که زمانی که قوانین یا هنجارهای اجتماعی افراد را به دلیل هویتشان (مانند زنان، افراد LGBTQ+، مهاجران یا مصرفکنندگان مواد مخدر) مجازات یا تحقیر میکنند، در حقیقت جامعه از خدمات مهم صحی و اجتماعی دور نگه داشته میشود.
تأثیرات تبعیض گسترده است: دادههای سازمان ملل نشان میدهد که در سالهای اخیر تقریباً یک نفر از هر پنج نفر در کشورهای مختلف شخصاً تبعیض را تجربه کرده است و زنان بیشتر از مردان تحت تأثیر آن قرار میگیرند. در میان افراد دارای معلولیت، این رقم حتی بالاتر است – تقریباً یک نفر از هر سه نفر با تبعیض مواجه شده است – و زنان دارای معلولیت با تعصبات مضاعف روبهرو هستند. این واقعیتها نشان میدهند که تبعیض همچنان یک مانع جدی تحقق کامل حقوق بشر برای میلیونها نفر در سراسر جهان است.
ابتکارات سازمان ملل برای مبارزه با تبعیض
سازمان ملل متحد همواره در خط مقدم مبارزه با تبعیض از طریق تدوین اصول جهانی، چارچوبهای قانونی و کمپینهای آگاهیبخش قرار داشته است. اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸ برابری و عدم تبعیض را به عنوان یک اصل اساسی تثبیت کرد و معاهدات بعدی سازمان ملل بر این پایه استوار شدند. تقریباً تمامی کشورها به کنوانسیونهای بینالمللی برای محو تبعیض پیوستهاند – برای مثال، ۱۸۹ کشور کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان را تصویب کردهاند و اکثر کشورها عضو کنوانسیون مبارزه با تبعیض نژادی هستند.
دستور کار ۲۰۳۰ برای توسعه پایدار سازمان ملل نیز از کشورها میخواهد که «قوانین، سیاستها و اقدامات تبعیضآمیز را حذف کنند» تا فرصتهای برابر برای همه فراهم شود (هدف 10.3 توسعه پایدار). سازمان UNAIDS که روز جهانی رفع تبعیض را راهاندازی کرد، رهبری ائتلافی از ۱۱ نهاد سازمان ملل را برای مبارزه با انگ و تبعیض به عهده دارد. سازمان صحی جهان (WHO) نیز تأکید دارد که کشورها از نظر قانونی موظفاند تا خدمات را «بدون هیچگونه تبعیض» ارائه کنند و انگ اجتماعی و نابرابری را به عنوان عوامل اصلی پیامدهای ضعیف صحی مورد توجه قرار دهند.
از طریق این چارچوبها و ابتکارات – از معاهدات حقوق بشری و قطعنامههای شورای حقوق بشر سازمان ملل تا کمپینهای عمومی مانند «UN Free & Equal» – سازمان ملل و شرکای آن تلاش میکنند تا اصل برابری را در عمل اجرا کنند و از همه دولتها میخواهند که قوانین و سیاستهایی را که از گروههای به حاشیه راندهشده محافظت میکنند، اجرا نمایند.
پیشرفتها و چالشهای مداوم
در دهههای اخیر، پیشرفتهای قابل توجهی در کاهش تبعیض در سطح جهانی حاصل شده است. بسیاری از کشورها قوانین ضدتبعیض را تصویب کردهاند و تبعیضهای نهادینهشده آشکاری مانند جدایی نژادی یا آپارتاید از بین رفتهاند. در عرصه صحی، گزارشهای UNAIDS نشان میدهد که تغییرات چشمگیری در هنجارهای اجتماعی و قانونی رخ داده است: در آغاز پاندمی ایدز ۴۰ سال پیش، دو سوم کشورها افراد LGBTQ+ را جرمانگاری میکردند، در حالی که امروز دو سوم کشورها چنین قوانینی ندارند. دهها کشور متعهد به پایان دادن به انگ و تبعیض مرتبط با HIV شدهاند و دسترسی به آموزش در سراسر جهان بهبود یافته است – به عنوان مثال، امروزه ۵۰ میلیون دختر بیشتر از سال ۲۰۱۵ در مکاتب حضور دارند. این پیشرفتها نشاندهنده تأثیر مثبت فعالیتهای حقوق بشری و سیاستهای فراگیر است.
با این حال، دستیابی به «صفر تبعیض» همچنان یک چالش مداوم است. قوانین تبعیضآمیز و تعصبات اجتماعی هنوز در بسیاری از جوامع وجود دارند و گروههایی مانند اقلیتهای نژادی و قومی، افراد LGBTQ+، زنان و دختران، افراد دارای معلولیت و دیگر گروههای آسیبپذیر را هدف قرار میدهند. دبیرکل سازمان ملل هشدار داده است که با سرعت کنونی، برابری جنسیتی «۳۰۰ سال دیگر» تحقق خواهد یافت، که نشاندهنده روند کند از بین بردن تعصبات دیرینه است.
راه محو تبعیض
پایان دادن به تبعیض مستلزم اقدام پایدار در تمام سطوح جامعه است. دولتها باید قوانین ضدتبعیض را تقویت و اجرا کنند، قوانین نابرابر را لغو نمایند و اطمینان حاصل کنند که افراد آسیبدیده به عدالت دسترسی دارند. سازمانهای بینالمللی و گروههای جامعه مدنی میتوانند این تلاشها را از طریق نظارت بر رعایت قوانین، افزایش آگاهی عمومی و توانمندسازی جوامع آسیبپذیر حمایت کنند.
افراد نیز نقش حیاتی در مقابله با نگرشهای تبعیضآمیز در زندگی روزمره، حمایت از کسانی که با تبعیض مواجهاند و ترویج احترام و همدلی ایفا میکنند. در روز جهانی رفع تبعیض، UNAIDS خواستار حمایت از جنبشهای مردمی – از حقوق زنان و حمایت از LGBTQ+ گرفته تا عدالت نژادی و اقتصادی – شده است و تأکید دارد که جوامعی که برای حقوق خود مبارزه میکنند، «نه تنها از حمایت سازمان ملل برخوردارند، بلکه سازمان ملل در کنار آنان ایستاده است.»
با همکاری برای مقابله با تعصب و اجرای سیاستهای فراگیر، جوامع میتوانند به سوی چشمانداز «صفر تبعیض» گام بردارند. این چشمانداز، جهانی را مجسم میکند که در آن کرامت ذاتی هر فرد محترم شمرده شود و فرصتهای برابر برای همه تضمین گردد، تا وعده حقوق جهانی بشر برای همگان محقق شود.
مرجع:
https://www.unaids.org/en/2025-zero-discrimination-day
نویسنده: توسکا غلامی