⏰ ۴
زبان یکی از عناصر اساسی هویت انسانی است که میراث فرهنگی، ارتباطات و نگرشهای جهانی را شکل میدهد. با درک اهمیت گوناگونی زبانی و نیاز به آموزش چندزبانه، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در سال ۱۹۹۹ میلادی روز جهانی زبان مادری را بنیان گذاشت که هر ساله در ۲۱ فبروری (۳ حوت/ اسفند) تجلیل میشود. این روز به عنوان یک سکوی جهانی برای ترویج گوناگونی زبانی و فرهنگی و افزایش آگاهی در مورد اهمیت حفظ زبانهای در معرض خطر در نظر گرفته شده است.
پیشینه تاریخی
روز جهانی زبان مادری ریشه در جنبش زبان بنگالی در سال ۱۹۵۲ میلادی دارد، زمانی که دانشجویان در شهر داکا (که در آن زمان بخشی از پاکستان شرقی، و اکنون کشور بنگلادش بود) برای به رسمیت شناخته شدن زبان بنگالی در کنار اردو به عنوان زبان رسمی اعتراض کردند. در ۲۱ فبروری ۱۹۵۲ / ۲ حوت ۱۳۳۰، نیروهای پولیس چندین معترض را به شهادت رساندند و این روز در بنگلادش به عنوان روز شهدا (Shaheed Day) گرامی داشته میشود. در شناخت این مبارزه، یونسکو در سال ۱۹۹۹ میلادی۲۱ فبروری (۳ حوت/ اسفند) را به عنوان روز جهانی زبان مادری اعلام کرد و بر اهمیت حقوق زبانی و آموزش چندزبانه تأکید ورزید.
اهمیت گوناگونی زبانی
گوناگونی زبانی برای حفظ میراث فرهنگی، رشد تواناییهای شناختی و تضمین آموزش فراگیر ضروری است. بر اساس اطلس زبانهای در معرض خطر یونسکو، تقریباً ۴۳٪ از ۷۰۰۰ زبان جهان در معرض خطر نابودی قرار دارند و به طور متوسط، هر دو هفته یک زبان از بین میرود. از بین رفتن یک زبان نه تنها یک وسیله ارتباطی را محو میکند، بلکه دانش، سنتها و نگرشهای منحصر به فردی که در آن زبان نهفته است را نیز از بین میبرد.
چندزبانگی نقش مهمی در پذیرش اجتماعی، توسعه اقتصادی و درک جهانی دارد. تحقیقات نشان میدهد که افرادی که به چند زبان تسلط دارند، دارای تواناییهای شناختی بالاتر، مهارتهای بهتر در حل مسأله و قدرت تطبیقپذیری بیشتر هستند. علاوه بر این، آموزش چندزبانه موجب تقویت گفتوگوهای بین فرهنگی شده و تحمل و احترام متقابل را در میان جوامع مختلف ترویج میکند.
چالشهای زبانهای مادری
با وجود مزایای گوناگونی زبانی، بسیاری از زبانهای بومی و اقلیتها به دلیل جهانیشدن، شهرنشینی و تسلط زبانهای پرگویشوری چون انگلیسی، ماندارین و اسپانیایی با چالشهایی روبهرو هستند. عوامل مختلفی باعث به خطر افتادن زبانها میشود، از جمله:
- جهانیشدن و فشارهای اقتصادی – فرصتهای شغلی معمولاً به نفع زبانهای غالب است و این امر باعث کاهش استفاده از زبانهای بومی در محیطهای رسمی و حرفهای میشود.
- نبود حمایت نهادی – بسیاری از نظامهای آموزشی به زبانهای ملی یا بینالمللی اولویت میدهند و زبانهای مادری را در برنامههای درسی نادیده میگیرند.
- انگ فرهنگی – در برخی جوامع، صحبت کردن به زبانهای اقلیت با جایگاه اجتماعی پایینتر مرتبط دانسته میشود و این امر باعث میشود نسل جوان زبان مادری خود را کنار گذاشته و به زبانهای مسلط روی بیاورد.
- نفوذ فناوری و رسانه – محتوای دیجیتالی عمدتاً به چند زبان پرگویشور تولید میشود و دسترسی به زبانهای بومی در فضای آنلاین را محدود میکند.
ترویج آموزش چندزبانه و حقوق زبانی
برای رفع این چالشها، یونسکو از آموزش چندزبانه مبتنی بر زبان مادری (MTB-MLE) حمایت میکند که بر اساس آن، کودکان در مراحل ابتدایی آموزش خود از زبان مادری استفاده میکنند و سپس به تدریج زبانهای دیگر را میآموزند. تحقیقات نشان داده است که کودکانی که آموزش خود را با زبان مادری آغاز میکنند، در تحصیلات خود موفقتر بوده و مهارتهای شناختی قویتری نسبت به کودکانی دارند که بلافاصله در معرض زبان دوم قرار میگیرند.
دولتها و سازمانها نقش مهمی در حمایت از گوناگونی زبانی دارند و میتوانند سیاستهای زیر را اجرا کنند:
- به رسمیت شناختن و حمایت از زبانهای بومی از طریق قوانین و چارچوبهای حقوقی.
- توسعه منابع آموزشی به زبان مادری برای تسهیل آموزش چندزبانه.
- تشویق پژوهشهای زبانی و مستندسازی برای حفظ زبانهای در معرض خطر.
- ترویج استفاده از زبانها در فضای دیجیتال از طریق محتوای آنلاین، رسانهها و کاربردهای هوش مصنوعی.
نقش روز جهانی زبان مادری
روز جهانی زبان مادری به عنوان محرکی برای افزایش آگاهی جهانی و اقدام عملی عمل میکند. هر سال، یونسکو یک موضوع ویژه برای این روز انتخاب میکند. برای نمونه، موضوع سال ۲۰۲۲ میلادی، «استفاده از فناوری برای آموزش چند زبانه: چالشها و فرصتها» بود که بر نقش نوآوری دیجیتالی در ترویج گوناگونی زبانی تأکید داشت.
امسال، بیست و پنجمین سالگرد روز جهانی زبان مادری، یک ربع قرن تلاش برای حفظ گوناگونی زبانی و ترویج زبانهای مادری را جشن میگیرد. این مناسبت بر اهمیت حفظ زبانها در راستای پاسداری از میراث فرهنگی، بهبود آموزش و ایجاد جوامع صلحآمیزتر تأکید دارد.
در سراسر جهان، برنامههای مختلفی مانند جشنوارههای زبانی، گفتوگوهای سیاستگذاری و کمپینهای آموزشی برای گرامیداشت میراث زبانی برگزار میشود. کشورهایی که از تنوع زبانی بالایی برخوردارند، مانند هند، کانادا و آفریقای جنوبی، از طریق برنامههای اجتماعی و سیاستهای دولتی در این زمینه نقش فعالی دارند (یونسکو).
نتیجهگیری
روز جهانی زبان مادری فراتر از یک جشن است؛ این روز یادآور پیوند عمیق میان زبان، فرهنگ و هویت است. با ادامه روند جهانیشدن که الگوهای ارتباطی را دگرگون میکند، محافظت از گوناگونی زبانی و ترویج آموزش چند زبانه فراگیر ضروریتر از همیشه است.
دولتها، مربیان و جوامع محلی باید با یکدیگر همکاری کنند تا اطمینان حاصل شود که همه افراد حق یادگیری، استفاده و انتقال زبان مادری خود به نسلهای آینده را دارند. با ارزشگذاری و حفظ میراث زبانی، به ساختن جامعهای فرهنگی، فراگیر و پایدار کمک خواهیم کرد.
منبع:
https://www.un.org/en/observances/mother-language-day
نویسنده: توسکا غلامی