۴ ⏰
روز جهانی زنان و دختران در علم که هر ساله در ۱۱ فبروری (۲۳ دلو/ بهمن ) تجلیل میشود، از سوی سازمان ملل متحد و با هدف ترویج برابری جنسیتی در عرصههای علم، فناوری، مهندسی و ریاضیات (STEM) تعیین شده است. با وجود پیشرفتهای قابل ملاحظه در چند دهه اخیر، زنان و دختران هنوز هم در رشتههای علمی کمتر حضور دارند و با چالشهای سیستماتیک مواجهاند که مشارکت و پیشرفت آنان را محدود میسازد. این روز به عنوان یک فراخوان جهانی برای اقدام جهت کاهش شکاف جنسیتی در علوم عمل میکند تا اطمینان حاصل شود که زنان و دختران فرصتهای برابر برای سهمگیری در نوآوریها و پیشرفتهای علمی دارند.
شکاف جنسیتی در علم
زنان تقریباً ۵۰٪ از جمعیت جهان را تشکیل میدهند، اما هنوز هم در مشاغل STEM به طور چشمگیری کمتر دیده میشوند. بر اساس گزارش سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو)، زنان تنها ۳۳٪ از پژوهشگران علمی در سراسر جهان را تشکیل میدهند. در برخی عرصهها، این نابرابری حتی بیشتر است:
- تنها ۲۸٪ از فارغان رشته مهندسی و ۴۰٪ از فارغان علوم کمپیوتر را زنان تشکیل میدهند (یونسکو، ۲۰۱۷).
- در تحقیقات هوش مصنوعی (AI)، زنان تنها ۲۲٪ از متخصصان را شامل میشوند (UN Women).
- کمتر از ۳۰٪ از پژوهشگران STEM در سراسر جهان زن هستند (یونسکو، ۲۰۱۷).
این آمارها نشاندهنده موانع دوامدار است که مانع ورود و پیشرفت زنان و دختران در عرصههای علمی میشود.
موانع مشارکت زنان در STEM
۱. کلیشههای جنسیتی و تبعیض- از سنین کودکی، باورهای قالبی اجتماعی STEM را به عنوان یک حوزه مردانه معرفی میکند که سبب دلسرد شدن دختران از پرداختن به ریاضیات و علوم میشود. تحقیقات نشان داده است که دختران در سن ششسالگی کمتر از پسران خود را “واقعاً باهوش” میپندارند (Bian et al., 2017). این باور میتواند بر انتخابهای شغلی آینده آنان تأثیر منفی بگذارد.
۲. کمبود الگوهای نقش- نمایندگی: کمبود حضور زنان در STEM به این معنا است که دختران الگوهای کمتری برای الهام گرفتن دارند. باوجود پیشگامانی مانند ماری کوری، روزالین فرانکلین و کاترین جانسون، زنان دانشمند هنوز هم برای کسب اعتبار و رسیدن به موقفهای رهبری با چالشهای زیادی مواجهاند.
۳. تبعیض در محیط کار و سقف شیشهای- زنان در STEM اغلب با تبعیض جنسیتی در روند استخدام، ترفیع و دریافت بودجه تحقیقاتی روبهرو میشوند. تحقیقات کمیسیون اروپا (SHE Figures, 2021) نشان داده است که زنان محقق بودجه کمتری دریافت میکنند و در موقفهای ارشد کمتر حضور دارند. تحقیقات نشان میدهد زنان به دلیل تبعیض در محیط کار، کمبود راهنمایی و مشکلات توازن کار و زندگی از عرصه STEM خارج میشوند.
۴. شکاف جنسیتی در حقوق و دستمزد- زنان در STEM به طور اوسط ۱۸ تا ۲۰ درصد کمتر از همتایان مرد خود برای کار مشابه حقوق دریافت میکنند، که این موضوع تعهد درازمدت آنان را نسبت به این مشاغل کاهش میدهد (یونسکو).
اهمیت برابری جنسیتی در علوم
تنوع جنسیتی در STEM نه تنها یک مسأله عدالت است، بلکه برای نوآوری علمی و رشد اقتصادی نیز حیاتی میباشد.تحقیقات نشان داده است که تیمهای متنوع، نتایج پژوهشی بهتر تولید میکنند و خلاقیت را افزایش میدهند (Hunt et al., 2018). افزون بر این، کاهش شکاف جنسیتی در STEM میتواند تا سال ۲۰۲۵ مبلغ ۱۲ تریلیون دالر به تولید ناخالص داخلی جهانی اضافه کند.
نمونههایی از مشارکت زنان در علم:
- ماری کوری: پژوهشهای پیشگامانه در مورد رادیواکتیویته (برنده جایزه نوبل در سالهای ۱۹۰۳ و ۱۹۱۱).
- روزالین فرانکلین: نقش اساسی در کشف ساختار دیانای.
- تو یویو: کشف آرتمیسینین، درمان حیاتی برای ملاریا (برنده جایزه نوبل ۲۰۱۵).
مشارکت برابر زنان در STEM به پیشرفت علمی، سلامت عامه و پیشرفت فناوری کمک میکند.
تلاشهای جهانی برای ترویج زنان در STEM
با توجه به این نابرابریها، سازمان ملل، یونسکو و دیگر سازمانهای جهانی اقداماتی برای حمایت از زنان در STEM روی دست گرفتهاند:
۱- اهداف توسعه پایدار سازمان ملل (SDGs): هدف ۵- برابری جنسیتی، با هدف از بین بردن تبعیض و ایجاد فرصتهای برابر در آموزش و اشتغال (UN, 2023)؛ و هدف ۴- آموزش با کیفیت، که بر دسترسی برابر به آموزش STEM برای همه تأکید دارد.
۲- پروژه “پیشرفت STEM و جنسیت” (SAGA) یونسکو: این ابتکار پیشنهادهای سیاستی مبتنی بر داده برای کاهش نابرابریهای جنسیتی در STEM ارائه میدهد.
۳- جوایز و بورسیههای علمی برای زنان: برنامههایی مانند جوایز “L’Oréal-UNESCO For Women in Science” دانشمندان زن را تشویق و حمایت مالی میکنند.
۴- برنامههای آموزشی و آگاهیدهی: نهادهایی مانند “Girls Who Code”، “Women in Engineering” و “She Figures” در تشویق و حمایت از زنان جوان در STEM نقش دارند.
چگونه میتوان از زنان و دختران در علم حمایت کرد؟
- تشویق آموزش STEM از سنین پایین
- افزایش حضور زنان در نقشهای رهبری
- ایجاد برنامههای راهنمایی و شبکهسازی برای زنان دانشمند
- مبارزه با تبعیض جنسیتی در استخدام و پرداخت حقوق
- حمایت از تغییرات قانونی در حمایت از زنان در STEM
نتیجهگیری: روز جهانی زنان و دختران در علم یادآور نیاز فوری به کاهش شکاف جنسیتی در STEM است. با وجود چالشهای تاریخی و جاری، پیشرفتهایی از طریق آموزش، اصلاح سیاستها و فعالیتهای حمایتی در حال انجام است. ترویج برابری جنسیتی در علم نه تنها زنان و دختران را توانمند میسازد، بلکه نوآوری جهانی، رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی را نیز تقویت میکند. با حمایت از زنان و دختران در علم، آیندهای را میسازیم که در آن استعداد، نه جنسیت، معیار موفقیت باشد.
منبع:
https://www.un.org/en/observances/women-and-girls-in-science-day
نویسنده: توسکا غلامی