فقدان دسترسی به منابع غذایی کافی و سالم از دیرباز یکی از مشکلات دیرینه گروههای چشمگیری از جمعیت جهان بوده است؛ مشکلی گاه به صورت بیماریهای ناشی از سوء تغذیه پدیدار میشود و گاه به صورت قحطیهای مهلک. با تلاشهای خیراندیشان و در چهارچوب برنامههای نوعدوستانه سازمان ملل در سه دهه گذشته، حدود ۲۰۰ میلیون نفر از گرسنگی خلاصی یافتهاند. اما دو میلیارد نفر در جهان هنوز به غذای کافی و سالم دسترسی ندارند.
برابر گزارشی که سازمان خواربار و کشاورزی (فائو)، صندوق کودکان ملل متحد (یونیسف) و سازمان بهداشت جهانی مشترکا تهیه کردهاند در سال گذشته ۸۲۱ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر دچار سوء تغذیه بودهاند. این رقم برای سومین سال متوالی افزایش یافته و به سطح اوایل دهه جاری میلادی رسیده است.اکنون حدود ۱۱٪ از مردم جهان غذای کافی ندارند.
طنز تلخ ماجرا آن است که به دلیل سیاستهای نادرست و گاه تبعیض آمیز در تولید و توزیع و مصرف مواد غذایی افراد چاق از گرسنگان جهان بیشترند. برابر آخرین آمارهای چاقی سازمان ملل در سال ۲۰۱۶ حدود ۸۲۲ میلیون نفر گرفتار چاقی بودهاند، و همان سال ۷۹۶ میلیون نفر دچار گرسنگی بودهاند.
تصویری روشن که «امنیت غذایی» در جهان نامتوازن و ناعادلانه است.
از نظر «ایمنی غذایی»، یعنی سالم بودن منابع غذایی نیز تا رسیدن به وضعیت مطلوب فاصله داریم. مثلا به رغم اینکه در کشورهای غربی شمار افراد گرسنه بسیار کم است، ۸٪ شهروندان اروپایی و آمریکای شمالی غذای سالم مصرف نمیکنند و با مشکلات سلامتی مواجه هستند.
به همین دلیل، یعنی لزوم توجه همزمان به «ایمنی غذایی» و «امنیت غذایی» متخصصان (مثلا سیندی هولمن، از کارشناسان ارشد فائو) میگویند باید نگاهی جامع به پدیده گرسنگی داشته باشیم و افزون بر محو گرسنگی، به دیگر موضوعات مرتبط با رژیم غذایی نیز توجه کافی داشت. معمولا دولتها بر تولید مواد غذایی و بازاریابی تمرکز دارند تا کیفیت و در دسترس بودن آن. میپندارند اگر مواد غذایی به حد کافی تولید شود، ضرورتا مردم از آنها بهرهمند میشوند. اما بسیاری اوقات واقعیت چیز دیگری است.
بگذارید توضیح دهیم چرا افزایش تولید مواد غذایی، بدون مراقبتهای کافی در مراحل بعدی ضرورتا به معنای رفع پدیده شوم گرسنگی از جهان نیست.
برابر نوترین تحقیقات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) سالانه ۴۰۰ میلیارد دلار مواد غذایی (۱۴٪ از کل مواد غذایی تولیدی یک سال در جهان) بدون اینکه به بازار برسد، تلف میشود. ۲۰ و اندی درصد این اتلاف در کشورهای آسیای مرکزی، حدود ۱۶٪ در آمریکای شمالی و اروپا و به تقریب ۱۴٪ آفریقا اتفاق میافتد.
بخش بزرگی از اتلاف مواد غذایی در مرحله بازار و مصرف رخ میدهد، مثلا ۳۷٪ از مواد غذایی حیوانی و ۲۰٪ میوهها و سبزیجات در مرحله عرضه و بعد از فروش به مشتری از بین میرود. برخلاف مرحله تولید تا رسیدن به بازار، مانند نبود زیرساختهای کارآمد و انبارهای مناسب که کشورهای فقیر با آن مواجهند، اتلاف مواد غذایی در مرحله فروش و بعد از آن، بیشتر در کشورهای ثروتمند دیده میشود، وضعیتی که ناشی از سبک مسرفانه و مصرفگرایانه زندگی است.
این اتلاف گسترده مواد غذایی، افزون بر آنکه تلاشها برای محو گرسنگی از جهان را مخدوش میکند به مشکلات زیست محیطی نیز میانجامد. تولید مواد غذایی سهم چشمگیری در تولید گازهای گلخانهای دارد. بر اساس برآورد آژانس بینالمللی انرژی، حدود ۹٪ از ۳۳ میلیارد تن دیاکسید کربن تولید شده در جهان ناشی از فعالیتهای بخش کشاورزی است. با توجه به رشد جمعیت جهان و نیاز بیشتر به تولیدات زراعی فائو برآورد میکند تا سال ۲۰۵۰ تولیدات بخش کشاورزی حدود ۳۵ تا ۵۰٪ درصد افزایش خواهد یافت. این، یعنی افزایش تولید گازهای گلخانهای.
از سوی دیگر دولتها در توافق زیستمحیطی پاریس متعهد شدهاند برای کنترل رشد شتابان تولید گازهای گلخانهای، و پیشگیری از بیش از ۱/۵ درجه گرمتر شدن دمای زمین تا پایان قرن، اقداماتی انجام دهند. تغییر الگوی مصرف مواد غذایی یکی از اقدامات ضروری برای اجرای پیمان پاریس و توسعه پایدار و متوازن است.
رهبران جهان متعهد شدهاند تا سال ۲۰۳۰ میزان اتلاف مواد غذایی قبل از رسیدن به بازار را به نصف برسانند. فائو تلاش جامعه جهانی برای کاهش تلفات مواد غذایی را دلگرم دلگرمکننده اما ناکافی میداند و بر اهمیت نقش دولتها در جلوگیری از اتلاف مواد غذایی تاکید دارد. آموزشهای لازم به تولیدکنندگان برای اصلاح فرآیندهای تولید و انبارداری و توزیع، همچنین آموزشهای ضروری به مصرفکنندگان میتواند بسیار سازنده باشد.
یکی از بهترین و ضروریترین اقدامات در اصلاح الگوی مصرف مواد غذایی کاهش مصرف گوشت و استفاده بیشتر از میوهها و سبزیجات است. برای جلب توجه افکار عمومی به این موضوع سازمان ملل متحد سال جاری (۲۰۲۱) را «سال بینالمللی میوه و سبزیجات» نامیده است. دبیر کل سازمان ملل متحد در پیامی به همین مناسبت ضمن تاکید بر اینکه میوهها و سبزیجات سنگ بنای رژیم غذایی سالم و متنوع هستند، خواستار بررسی مجدد نظامهای غذایی به منظور دستیابی به جهانی سالمتر، تابآورتر و پایدارتر شده است، جهانی که در آن همگان توان مالی برای تهیه تغذیه متنوع و لازم را داشته باشد.
در بخشی از این پیام بر نقش الگوهای مصرف مواد غذایی در مبارزه با گرسنگی، پایان دادن به فقر و محافظت از کره زمین اشاره شده و درباره ضرورت اصلاح این الگوها و سبک زندگی گفته شده:«امروزه افزایش جمعیت، افزایش شهرنشینی، کمبود روزافزون منابع طبیعی، آلودگیهای کشاورزی و تغییر کاربری زمین، مقادیر بالای اتلاف و اسراف مواد غذایی و تاثیرات تغییرات اقلیمی، همه شکننده بودن نظامهای غذایی ما را برجسته کردهاند.»
به دیگر سخن برای برخورداری خود و آیندگان از «ایمنی غذایی» و «امنیت غذایی» لازم است سبک زندگی خود، از جمله الگوهای تولید، توزیع و مصرف مواد غذایی را هوشمندانه اصلاح کنیم؛ تغییری که لازم است هر کس از خویش و خانوادهاش آغاز کند. این پند سعدی را فراموش نکنیم: «ای که دستت میرسد کاری بکن/ پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار»