سازمان ملل ۷ ژوئن را «روز جهانی ایمنی غذایی» ناميده است. شعار امسال در تکریم این روز چنین است: «ایمنی غذایی امروز، تضمین کننده آیندهای سالم». به دلیل اهمیت این موضوع و پیوند مستقیم آن با حق حیات و سلامت در دو نوشتار ابعاد آن را بررسی میکنیم. نوشتاری که اکنون فرا روی شماست به معرفی دو مفهوم «ایمنی غذایی» و «امنیت غذایی» و نقش آنها در تامین «حق بر غذا» میپردازد.
مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ با تصویب قطعنامهای ۷ ژوئن را «روز جهانی ایمنی غذایی» (The World Food Safety Day , WFSD) ناميده است. برای امسال که سومین سال بزرگداشت این روز است این شعار برگزیده شده است: «ایمنی غذایی امروز، تضمین کننده آیندهای سالم»
نظر به اهمیت این موضوع و پیوند مستقیم آن با حق حیات و سلامت در چند نوشتار نکاتی را در این باره با خوانندگان فرهیخته در میان مینهیم.
حق بر غذا یعنی رهایی از گرسنگی و دسترسی پایدار به غذا با کیفیت و کمیت لازم. تامین این حق یکی از زمینه ضروری برای تحقق سایر حقوق بشر و حفظ کرامت انسانی است.
یکی از مهمترین اسناد الزامآور بینالمللی در این باره میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است، کنوانسیونی که ۱۷۱ کشور، از جمله افغانستان به آن متعهدند. ماده ۱۱ این میثاق مقرر میکند:
«۱- کشورهای طرف این میثاق حق هر کس را به داشتن سطح زندگی کافی برای خود و خانوادهاش شامل خوراک، پوشاک و مسکن کافی همچنین بهبود مستمر شرایط زندگی به رسمیت میشناسند. کشورهای طرف این میثاق برای تحقق این حق تدابیر مقتضی را اتخاذ خواهند کرد و از این لحاظ به اهمیت اساسی همکاری بینالمللی بر اساس رضایت آزاد اذعان دارند.
۲- کشورهای طرف این میثاق با اذعان به حق اساسی هر کس در رهایی از گرسنگی منفرداً و از طریق همکاری بینالمللی تدابیر لازم از جمله برنامههای مشخصی به قرار ذیل اتخاذ خواهند کرد:
الف) بهبود روشهای تولید و حفظ و توزیع خواربار با استفاده کامل از معلومات فنی و علمی با اشاعه اصول آموزش تغذیه و با توسعه یا اصلاح نظام زراعی به نحوی که حداکثر توسعه مؤثر و استفاده از منابع طبیعی را تامین کنند.
ب) تأمین توزیع منصفانه ذخایر (منابع) خواربار جهان بر حسب حوائج با توجه به مسائل کشورهای صادرکننده و واردکننده خواربار (غذا).»
***
«امنیت غذایی» و«ایمنی غذایی»
«حق بر غذا» موضوعی گسترده و با ابعاد مختلف است. متخصصان در بررسی و تحلیل جنبههای گوناگون این حق بنیادین و موضوعات مرتبط با آن از اصطلاحات مختلفی استفاده میکنند که لازم است معنا و کاربرد هر یک را دانست. دو مورد از مهمترین آنها «امنیت غذایی» و «ایمنی غذایی» هستند؛اصطلاحاتی که ممکن است مترادف به نظر رسند ولی باید دانست چنین نیست.
«امنیت غذایی» (Food security) به کافی بودن مواد غذایی برای جامعه، دسترسی و توزیع عادلانه، اطمینان از منابع پایدار تولید غذا و کارایی چرخه تامین خوراک اشاره دارد. تامین ناکافی غذا و به میزان کمتر از مقدار لازم جامعه امنیت غذایی را مخدوش میکند. امنیت غذایی یعنی دسترسی همه افراد جامعه، در همه مراحل زندگانی- از حیات جنینی و نوزادی تا سالمندی- به غذای کافی و سالم برای زندگی سالم و با نشاط.
برخی از عوامل مهم در تأمین امنیت غذایی عبارتند از:
۱- درآمد کافی خانوار،
۲- سبک زندگی سالم و دانش تغذیهای خانوادهها،
۳- تخصیص بودجه برای تهیه مقدار کافی از همه طبقات هرم غذایی (Food pyramid)، یعنی: چهار گروه اصلي غذايي که عبارتند از: گروه نان و غلات، گروه ميوهها وسبزیها، گروه شير و لبنيات، گروه گوشت، حبوبات، تخم مرغ و مغزها.
۴- وجود نهادهای عمومی کارآمد برای تصویب و اجرای آموزشهای عمومی و سیاستهای حمایتی از گروههای آسیبپذیر جامعه.
اما«ایمنی غذایی» (Food safety) به سلامت مواد غذایی و عاری بودن آنها از آلودگیهای شیمیایی و میکروبی و نظایر مربوط آن است. مثلا محافظت مواد غذایی در برابر حشرات و جوندگان و آلودگیهای محیطی در مراحل مختلف تولید، نگهداری و توزیع؛ ذخیره سازی و حمل و نقل ایمن و حرفهای، بستهبندیهای مناسب همراه با برچسبهای حاوی اطلاعات لازم برای مصرف کننده، مانند راهنمای نگهداری و استفاده. نظارت بر کارگاههای تولید مواد غذایی، بازرسیهای دقیق و کنترل کیفیت مواد غذایی نیز زیر مجموعه همین موضوع هستند.
نهادهای مسئول «ایمنی غذایی» موظفند اطمینان حاصل کنند و با اقدامات خود به افکار عمومی اطمینان دهند مواد غذاییِ در دسترس شهروندان کاملا سالم و عاری از هرگونه آلودگی میکروبی، انگلی یا شیمیایی است.
با گسترش فناوریهای تولید انبوه و افزایش مصرف افزودنیها، آفتکشها، آنتیبیوتیکها و هورمونها در تولید مواد غذایی، سلامت مصرفکنندگان صدمه دیده است. برخی از این آلودگیها موجب بروز ناهنجاریهای مادرزادی و سرطانها به ویژه در کودکان شده است. کشورهای در حال توسعه، به دلایل مختلف از جمله جمعیت زیاد و نیاز بیشتر به تولید مواد غذایی، روزآمد نبودن مقررات، و ناکارآمدی نهادهای نظارتی میزان مسمومیتهای ناشی از آلودگی غذا ۱۳٪ بیشتر از کشورهای صنعتی است.
امید است با اغتنام فرصت ۷ جون روز جهانی ایمنی غذایی، مردم و مقامات بیش از پیش به اهمیت ایمنی و سلامت غذایی، همچنین امنیت غذایی توجه کنند و برای دسترسی یکایک مردم به آنها تلاش کنند. در گفتار بعد به برخی مشکلات و راهکارها اشاره خواهد شد.