نهاد خانواده، با قدمتی به دیرینگی تاریخ بشر و کارکردهای مختلف، امروزه با تغییرات خواسته و ناخواسته فراوان، و بعضا ناشناختهای مواجه است. شایسته، بلکه بایسته است دولتها، نهادهای مدنی و خانوادهها برای مدیریت شرایط تغییریابنده پیش رو آمادگی و همدلی داشته باشند. ۱۵ می «روز جهانی خانواده» فرصت ارزشمندی است که درباره وضعیت کنونی نهاد خانواده بازاندیشی و گفتگو کنیم و تحولات در حال وقوع برای این نهاد را ادراک و مدیریت کنیم. این نوشتار بر پیشینه توجه اسناد بینالمللی به نهاد خانواده تمرکز دارد.
«خانواده» نهادی مهم و حتی مقدس در تاریخ بشر بوده و هست. به همین دلیل در اسناد بینالمللی مربوط به موضوعات اجتماعی و فرهنگی به «خانواده» توجه خاصی شده است. مثلا اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸) با این عبارت آغاز میشود: «… بازشناسی حرمت ذاتی آدمی و حقوق برابر و سلبناپذیر تمامی اعضای خانوادهٔ بشری بنیان آزادی، عدالت و صلح در جهان است» ماده ۱۲ این اعلامیه نیز از لزوم در امان بودن حریم خصوصی و خانواده از تعرض و مداخلات خودسرانه سخن رانده. بخشی از ماده ۱۶ نیز خانواده را «یک واحد گروهی طبیعی و زیربنایی برای جامعه» معرفی کرده و تصریح میکند «سزاوار است به وسیلهٔ جامعه و «حکومت» حفاظت شود.» در ماده ۲۵ از ضرورت در دسترس بودن زندگی با استانداردهای قابل قبول (از جمله تأمین خوراک، پوشاک، مسکن، مراقبتهای پزشکی و خدمات اجتماعی) برای تأمین سلامتی و رفاه» هر فرد و خانواده یاد کرده است.
به طور مشخص و عملیتر سازمان ملل متحد در دهه ۱۹۸۰ توجه خود را به موضوعات مربوط به خانواده متمرکز کرد. در ۱۹۸۳ کمیسیون توسعه اجتماعی در قطعنامهای درباره نقش خانواده در روند توسعه، از دبیرکل خواست اقداماتی جهت افزایش آگاهی در میان تصمیم گیرندگان و همچنین عموم مردم در مورد مشکلات و نیازهای خانواده و همچنین روشهای موثر برای رفع این نیازها تلاش شود. این در واقع شروعی برای فرآیند توسعه آگاهی جهانی دولتها، سازمانهای بین دولتی و غیردولتی و افکار عمومی شد.
بعدتر، بر اساس توصیههای کمیسیون توسعه اجتماعی، مجمع عمومی از همه کشورها دعوت کرد نظرات خود را درباره اعلام احتمالی یک سال بین المللی خانواده اعلام کنند و نظرات و پیشنهادهای خود را ارائه دهند.
همچنین از دبیرکل درخواسته شد بر اساس نظرات و پیشنهادهای کشورهای عضو درباره اعلام احتمالی چنین سالی و سایر راهها و روشهای بهبود وضعیت گزارش جامعی را به مجمع عمومی ارائه دهد. این تلاشها در جهت افزایش رفاه خانواده و تشدید همکاریهای بینالمللی بخشی از تلاشهای جهانی برای پیشبرد پیشرفت و توسعه اجتماعی است.
مجمع عمومی در قطعنامهای ۱۹۸۹ را «سال بینالمللی خانواده» اعلام کرد. آن مجمع در قطعنامه دیگری در ۱۹۹۳ تصمیم گرفت كه ۱۵می هر سال «روز جهانی خانوادهها» باشد. این روز فرصت مغتنمی است برای ارتقای آگاهی در مورد مسائل مربوط به خانوادهها و افزایش دانش در مورد روندهای اجتماعی، اقتصادی و جمعیتی تأثیرگذار بر این نهاد بنیادین.
با توجه به نقش فناوریهای دیجیتال در توسعه اجتماعی و رفاه همه، روز جهانی خانواده در سال ۲۰۲۱ به موضوع «خانوادهها و فناوری جدید» و تأثیرات فن آوریهای جدید بر رفاه خانوادهها میپردازد. دلیل انتخاب این موضوع آن است که موضوعات مهمی، از جمله فناوریهای جدید، تغییرات جمعیتی، رشد شتابنده شهرنشینی، روند مهاجرت و همچنین تغییرات اقلیمی، به طرز چشمگیری در حال تغییر دنیای ما و شکل دهی جهانی نو هستند.
همهگیری طولانی مدت COVID-19 تاثیرات متنوع فناوریهای دیجیتال بر زندگی فردی و خانوادهها در ابعاد بهداشتی، معیشت و کار، آموزش و ارتباطات را نشان داد. همه گیری، موجب شتاب چشمگیر تغییرات تکنولوژیکی که قبلاً هم در جامعه در جریان بود، شده است. «الزام به دورکاری» و «آموزش آنلاین» زندگی و کارکردهای خانواده را در جوامع مختلف دستخوش تغییر کرده است. شایسته، بلکه بایسته است این تغییرات با قواعد قانونی نظارت و ساماندهی بهینه شود و افراد برای زندگانی بهتر و آگاهی بیشتر از شیوه مواجهه با تحولات جاری آموزش ببینند.
دیگر نکته قابل توجه درباره نهاد خانواده، کوچک شدن خانوادههاست. خانواده، بیش و کم در سرتاسر جهان در حال کوچک شدن است. مشکلات اقتصادی، تغییرات اجتماعی، بیم از آینده و دیگر عوامل سبب شده بر شمار خانوارهای تک والد، و خانوادهها کوچک افزوده شود. در حال حاضر ۶۵٪ خانوادهها از زوجینی که با فرزندان در هر سنی زندگی میکنند یا از همسرانی که با فرزندان و اعضای خانواده گسترده مانند پدربزرگ و مادربزرگ زندگی میکنند، تشکیل شده است. کم شدن تعداد خانوادههای بزرگ و افزایش خانوادههای تک والدی موضوعات فراوانی از جمله «حمایت اجتماعی» را دچار تحولات بیشتر میکند. نهاد خانواده با تغییرات خواسته و ناخواسته فراوان، و بعضا ناشناختهای مواجه است. دولتها، نهادهای مدنی و خانوادهها باید برای مدیریت شرایط تغییریابنده پیش رو آمادگی و همدلی داشته باشند.