۳/۵⏰
روز جهانی پایان دادن به معافیت از مجازات برای جرایم علیه خبرنگاران، که در ۲ نوامبر برگزار میشود، بر ضرورت فوری تضمین پاسخگویی برای خشونت علیه خبرنگاران در سراسر جهان تاکید میکند. بر اساس گزارش یونسکو، از سال ۲۰۰۶ به این سو بیش از ۱۲۰۰ خبرنگار در جهان کشته شدهاند، که در بسیاری از موارد عاملان این جنایات بدون هیچ پیامد قانونی باقی ماندهاند. این روز که در سال ۲۰۱۳ توسط سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شد، از کشورها میخواهد در اجرای عدالت برای خبرنگاران و مجازات عاملان جنایت علیه آنان بکوشند. جرایم علیه خبرنگاران آزادی مطبوعات و دموکراسی را تضعیف کرده و سبب ایجاد ترس و خاموشی صداهایی میشود که شنیدن آنها مهم است.
این بزرگداشت بر حقوق اساسی بشر، از جمله آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات استوار است. جرایم علیه خبرنگاران اغلب زمانی رخ میدهد که آنان در مورد فساد، نقض حقوق بشر یا جرایم سازمانیافته تحقیق میکنند. آمارها نشان میدهد که پرونده ۸۶٪ از قتلهای خبرنگاران حلنشده باقی میمانند و این امر رویه معافیت از مجازات را تقویت میکند، که به نوبه خود باعث جسور شدن عاملان و تضعیف نقش رسانهها میشود. سازمان ملل «طرح اقدام سازمان ملل برای ایمنی خبرنگاران» را ارایه کرده و امیدوار است با افزایش آگاهی، چارچوبهای قانونی و سیاستها در جهت مقابله با تهدیدات علیه خبرنگاران و افزایش امنیت آنان در مناطق جنگی و پرخطر عمل کند.
برجستهسازی موارد و چالشها
قتل جمال خاشقجی، خبرنگار سعودی، در سال ۲۰۱۸ در کنار سایر موارد مهم نشاندهنده ابعاد بینالمللی این مشکل است. قتل خاشقجی در کنسولگری عربستان در ترکیه، خطرات شدیدی را که خبرنگاران در برابر افشای سوءاستفادههای قدرت با آن مواجهند، آشکار کرد و باعث محکومیت جهانی شد. موارد دیگری مانند قتل دافنه کاروانا گالیزیا، خبرنگار اهل مالت که در مورد فساد در مالت تحقیق میکرد، و یان کوچیاک، خبرنگار اسلواک که در مورد فرار مالیاتی تحقیق میکرد و جانش را به همین دلیل از دست داد، از وضعیت پیچیدهای پرده برمیدارد که خبرنگاران با آن روبرو هستند؛ از تهدیدات فیزیکی گرفته تا سانسور دولتی و فقدان حمایتهای کافی. بسیاری از خبرنگاران با نظارتهای دولتی، بازداشتهای خودسرانه یا آزار و اذیت مواجهند، وضعیتی که آزادی مطبوعات را تضعیف میکند.
خلأهای قانونی در کشورهای مختلف، اجرای عدالت برای خبرنگاران را پیچیدهتر میکند. در برخی مناطق، فشارهای سیاسی و سیستمهای قضایی ضعیف باعث میشود که تعقیب قضایی مرتکبان جرايم علیه خبرنگاران بسیار دشوار شود. این موضوع یک چرخه معافیت از مجازات را تقویت میکند، زیرا خبرنگاران در این کشورها از چارچوبهای قانونی حمایتی محرومند. سازمانهای حقوق بشری مانند «گزارشگران بدون مرز» و «کمیته حفاظت از خبرنگاران» (CPJ) به طور فعال حملات علیه خبرنگاران را نظارت و برای عدالت تلاش میکنند. گزارشهای ۲۰۲۳ آنان نشاندهنده افزایش آزار، تهدید و قتل خبرنگاران است. در سال ۲۰۲۲، ۶۷ خبرنگار کشته و ۳۶۵ نفر زندانی شدهاند. طبق گزارش CPJ حدود ۶۳٪ از این قتلها در کشورهایی رخ دادهاند که سیستمهای قضایی ضعیف یا ناکارآمد دارند و در آنجا خبرنگاران تحقیقی در معرض خطرات بیشتری هستند.
تلاشهای بینالمللی و راه پیش رو
تلاشها برای بهبود حمایت از خبرنگاران بر همکاری بینالمللی، اصلاحات قانونی در سطح ملی و فعالیتهای آگاهیبخش تمرکز دارد. همکاری یونسکو با دولتها و جامعه مدنی ابتکاراتی مانند کنفرانس سالانه آزادی مطبوعات جهانی یونسکو را پیش برده است که از آزادی بیان و حقوق خبرنگاران حمایت میکند. علاوه بر این، سازمان ملل خواستار تقویت حفاظت از خبرنگاران از طریق اصلاحات قانونی و تشویق کشورها به پیگرد سریع و شفاف عاملان جنایت علیه آنان است.
«صندوق جهانی دفاع از رسانههای یونسکو» نیز با حمایت از دفاع قانونی خبرنگاران در برابر تهدیدات قانونی، گامهای موثری در جهت ایمنی خبرنگاران برداشته است. شاخصهای ایمنی خبرنگاران یونسکو ابزاری برای ردیابی شرایط امنیتی خبرنگاران و نظارت بر روند عدالت فراهم میآورد و به بهبود واکنشهای ملی کمک میکند.
در حالی که روز دوم نوامبر بر اهمیت اجرای عدالت برای خبرنگاران تاکید میکند، ایجاد شرایط ایمن برای آزادی مطبوعات به تلاشهای مداوم در طول سال نیاز دارد. دولتها، سازمانهای رسانهای و یکایک افراد جامعه همگی میتوانند و لازم است نقش مهمی در درخواست پاسخگویی و آگاهیبخشی نسبت به خطراتی که خبرنگاران با آن مواجهند، ایفا کنند. روز بینالمللی پایان بخشیدن به معافیت از مجازات برای جرایم علیه خبرنگاران هم به عنوان یادآوری مشکلات مداوم و هم به عنوان فراخوانی برای اقدام عمل میکند. با تضمین امنیت حرفهای خبرنگاران جامعه میتواند به وضعیتی نزدیکتر شود که در آن خبرنگاران بدون ترس به دنبال کشف حقیقت باشند.
نوشته: توُسکا غلامی خلجیری