در دهه اخیر چند بیماری تازه و واگیردار، و جدیدتر از همه کووید ۱۹، جوامع بشری را تحت تاثیر قرار داد. از این رهگذر اهمیت حق بر سلامت تن و روان بیش از پیش آشکار شده است. اکنون بیش از هر زمان دیگر هویدا گشته بهداشت و سلامت وضعیتی است جمعی، با ابعادی متنوع و در هم تنیده. اسباب و عوامل گوناگون و پیدا و پنهان درکارند تا بهداشت و سلامت فردی و جمعی بشر تامین شود؛ عواملی که خدشه در یکی از آنها به اختلال در نظم و کارکرد نهایی آنها میانجامد.
سازمان ملل با نامگذاری برخی روزهای سال کوشیده است توجه ملتها و دولتها را به عوامل موثر و ضروری در بهداشت و سلامت تن و روان آدمی جلب کند. مثلا: روز جهانی آب (۲۲ مارس/ ۳ حمل)، روز جهانی اقیانوسها (۸ ژوئن/۱۹ جوزا)، روز جهانی حفاظت از لایه ازون (۱۶ سپتامبر/۲۵ سنبله)، روز جهانی حیات وحش (۳ مارس /۱۲ حوت)، روز جهانی محیط زیست (۵ ژوئن/ ۱۶ جوزا). یکی از این روزها روز جهانی جنگل (۲۱ مارس، ۱ حمل). نوشته حاضر در گرامیداشت مناسبت اخیر تدوین شده و به نقش جنگلها در محیط زیست و تاثیر آنها بر زندگانی و سلامت تن و روان آدمیان میپردازد.
بسیاری از ما جنگلها را صرفا فضایی مناسب و با نشاط برای تفریح و گشت و گذار ارزیابی میکنیم. البته کسانی که پیرامون جنگلها میزیند به منافع اقتصادی آنها نیز آگاهند و چه بسا برای گذران زندگی از جنگل و بهرهبرداری میکنند. اما ارزش جنگلها و درختان بسی بیشتر از آن است است. پژوهشها و برآوردهای دانشمندان نشان میدهد به تقریب ۶۰٪ از اکسیژنی که آدمیان برای تنفس و ادامه حیات خود استفاده میکنند به وسیله جنگلها و دیگر پوششهای گیاهی تامین میشود. یک هکتار جنگل میتواند افزون بر جذب مقدار قابل توجهی گاز کربنیک یا دیاکسید کربن (که بیشترین سهم را در خصوص پدیده گرمایش زمین دارد) سالانه ۲/۵ تن اکسیژن را آزاد کند، معادل اکسیژن لازم برای ۱۰ نفر در سال.
تاثیرات جنگلها را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
۱- نقش آنها در حفظ اکوسیستم:
– معتدلسازی آب و هوا: مناطق جنگلی در مقایسه با بیابانها آب و هوای معتدلتر و مناسبتتری برای زیست انواع موجودات دارند. معمولا عملکرد درختان سبب میشود – بر خلاف بیابان و کویر- هوای شب و روز، همچنین فصول مختلف سال تغییرات ناگهانی و غیر قابل تحمل نداشته باشد.
– حفظ خاک: پوشش گیاهی بهویژه از نوع جنگلی مانع فرسایش آبی و بادی خاک میشود. افزون بر آن کیفیت خاک را نیز تقویت و موجب حاصلخیزتر شدن آن میشود. پژوهشها نشان دادهاند میزان فرسایش خاک از در مناطق فاقد پوشش گیاهی بیش از ۱۰۰ برابر مناطق دارای پوشش گیاهی است.
– کنترل آبهای سطحی و تغذیه سفرههای آب زیرزمینی: پوشش گیاهی بهویژه جنگلها عامل مهمی در پیشگیری از سیل همچنین جلوگیری از تبخیر و تغذیه بهتر سفره آب زیرزمینی است. نتیجه تحقیقات آن است که در یک ساعت بارش باران در زمین جنگلی پهن برگ ۸.۴ لیتر، در زمین کشاورزی ۱.۲۹لیتر و در محیط خارج از جنگل ۰.۲۲ لیتر آب وارد خاک میشود.
– حفاظت از تنوع زیستی: حفظ ذخایر ژنتیک گیاهی و جانوری و تنوع زیستی از کارکردهای دیگر جنگلها است. بیش از سه چهارم تنوع زیستی زمینی جهان در جنگلها محفوظ مانده است.
– مبارزه با آلایندهها: محققان یافتهاند جنگل در جذب برخی گازهای شیمیایی و گرد و غبار، از بین بردن بسیاری باکتریها، قارچها و حشرات زیانبار، کاهش آلودگی صوتی نقش مهمی دارد. جنگلها سالانه معادل 2 میلیارد تن جدی اکسید کربن جذب میکنند. جنگل زدایی، در حقیقت، دومین عامل اصلی تغییرات آب و هوایی پس از سوزاندن سوختهای فسیلی است. تقریباً ۲۰٪ از کل گازهای گلخانهای منتشر شده در جو زمین ناشی از جنگلزداییها در دهههای اخیر است ( بیشتر از کل بخش حمل و نقل جهان).
۲- استفادههای ویژه جنگلها برای بشر:
– داروسازی: در برخی کشورها بیش از ۲۵٪ مواد اولیه کارخانههای داروسازی مستقیما از درختان به دست میآید.
– تولیدات صنعتی: جنگل خاستگاه صدها فرآورده چوبی و سلولزی، صنعتی، شیمیایی و ساختمانی است. از چوب جنگلها در تولید کاغذ، ابریشم، الیاف مصنوعی، فیلم عکاسی، مقوای فشرده، مصارف خانگی، راهآهن، روغن کشی، عایق سازی و تولید رنگ و موارد متعدد دیگر استفاده میشود.
– بومگردشگری (اکوتوریسم): گونهای از گردشگری است که افراد برای دیدار از مناطق طبیعی و دستنخوردهٔ جهان سفر میکنند و به تماشای جنگلها، گیاهان، پرندگان و دیگر جانوران میپردازند. طبق برآورد سازمان جهانی کشاورزی رشد بوم گردشگری در دههٔ گذشته ۱۰ تا ۳۰٪ بود. اما اکنون این رقم به ۲۰٪ رسیده است. امروزه درآمد کشورهای توسعه یافته از طریق گردشگری جنگلی چندین برابر برداشت چوب از آن است. درختان استرس زدا هستند. مطالعات نشان میدهند میان فضای سبز و پوشش درختان در شهرها با کاهش جرم و جنایت، همچنین پیشگیری از چاقی ارتباط معناداری وجود دارد. مثلا، میزان چاقی در کودکانی که به فضای سبز دسترسی دارند کمتر از افرادی است که به این فضاها دسترسی ندارند یا به طور محدود دسترسی دارند.
جان سخن این است که جنگلها یاران خاموش، اما صمیمی آدمیانند. آنها بیش از آنچه که تصور میکنیم در زندگی روزمره ما نقش سازنده دارند. بدون حفاظت از آنها ما نمیتوانیم زندگی سالم و با نشاطی داشته باشیم. دوستی با طبیعت را بیاموزیم و به فرزندان خویش آموزش دهیم.