⏰ ۲/۵
نزدیک به هشت دهه از تأسیس سازمان ملل متحد میگذرد، اما جهان بسیار سریعتر از نهادی که برای تنظیم آن ساخته شده تغییر کرده است. منازعات دیگر محدود به مرزها نیستند، غیرنظامیان به قربانیان اصلی خشونت تبدیل شدهاند و قدرت سیاسی دیگر تنها در اختیار دولتها قرار ندارد. از همین رو، اصلاح ساختاری سازمان ملل برای حفظ اعتبار و کارآمدی آن ضروری است.
عالیجناب کوفی عنان (دبیرکل سازمان ملل متحد، ۱۹۹۷–۲۰۰۶) در گزارشی با عنوان در آزادی بزرگتر (۲۰۰۵) این ضرورت را بهروشنی مطرح کرد. او تأکید داشت مشروعیت و اثربخشی سازمان به سازگار شدن ساختارهای آن با واقعیتهای معاصر جهانی منوط است.
در همین حال، نمایندگی سیاسی در سطح جهان با چالش جدی روبهرو است. بر اساس گزارش دموکراسی مؤسسه V-Dem در سال ۲۰۲۵، حدود ۷۲ درصد جمعیت جهان تحت حکومتهای اقتدارگرا یا غیر دموکراتیک زندگی میکنند. به بیان دیگر، بسیاری از دولتهایی که در تصمیمگیریهای بینالمللی سهم دارند، نماینده واقعی اراده جوامع خود نیستند.
از اینرو، اصلاح معنادار سازمان ملل نمیتواند صرفاً دولتمحور باقی بماند. سازمانهای غیردولتی بینالمللی در بسیاری موارد نگرانیهای مردم را دقیقتر از دولتها بازتاب میدهند. نقش آنان باید از سطح مشوره نمادین فراتر رفته و به مشارکت در سیاستگذاری و اجرا برسد.
در میان این نهادها، سازمان عفو بینالملل جایگاهی برجسته جهانی دارد. این سازمان که در سال ۱۹۶۱ تأسیس شد، یکی از اثرگذارترین نهادهای حقوق بشری جهان است و با میلیونها عضو و حامی در بیش از ۱۵۰ کشور فعالیت میکند. به دلیل روش تحقیق مستقل و غیرسیاسی، گزارشهای آن مورد استناد محاکم، دولتها و نهادهای بینالمللی قرار میگیرد.
در ۲۵ فبروری ۲۰۱۵ عفو بینالملل در گزارش جهانی حقوق بشر خود پیشنهادی عملی و واقعبینانه ارائه کرد — اینکه پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل در موارد نسلکشی و جنایات گسترده، داوطلبانه از استفاده حق وتو خودداری کنند.
این پیشنهاد نیازمند تغییر منشور سازمان ملل نیست، بلکه تعهدی سیاسی و داوطلبانه را مطرح میکند تا شورا بتواند هنگام تهدید جدی جان غیرنظامیان، فارغ از منافع سیاسی دولتهای دارای حق وتو، بلکه برای حفظ جان شهروندان اقدامات فوری و مؤثر انجام دهد.
این توصیه میتواند کارآمدی شورای امنیت را بهگونه چشمگیر افزایش دهد، اما با وجود عملی بودن، آنگونه که شایسته بود مورد توجه قرار نگرفته است.
اکنون، در سالگرد ارائه این پیشنهاد، بار دیگر آن را مطرح میکنیم. تجربه دهههای گذشته — و سوءاستفادههای مکرر از حق وتو در بحرانهای انسانی — نشان میدهد که این بنبستها هم عدالت و هم اعتماد به حقوق بینالملل را تضعیف میکند. بازگشت به این ایده صرفاً یک بحث نهادی انتزاعی نیست؛ بلکه گامی عملی برای جلوگیری از فجایع آینده است.
سازمان ملل برای جلوگیری از تکرار خشونتهای فاجعهبار ایجاد شد. حفظ این مأموریت امروز نیازمند اصلاح ساختارها و توجه جدی به ابتکارات معتبر جامعه مدنی است. پیشنهاد عفو بینالملل همچنان یکی از روشنترین نمونههای اصلاحی است که هم واقعبینانه است، هم محدود و هم فوراً قابل اجرا.
از اینرو، ما از سازمانهای غیردولتی، فعالان جامعه مدنی، روشنفکران، دانشگاهیان و رهبران دینی دعوت میکنیم از این پیشنهاد حمایت کرده و در ارائه ابتکارات مشابه که موجب تقویت سازمان ملل و چندجانبهگرایی میشوند مشارکت فعال داشته باشند. آینده نظم جهانی تنها به دست دولتها ساخته نمیشود، بلکه با مشارکت آگاهانه جامعه جهانی شکل میگیرد.